مسجد دزپل بذان نقل كرد » . تا اينجا حكايت حمزه بود . و روايتست از حسن بن محمّد « 1 » كه او كفت ، كه : « اين مسجد كه بر خارج شهر است ، أبو الصّديم آن را بنا نكرده است ، بل كه مسجد جامع ، كه ميان قم و كميدانست ، در ميان دو موضع كه عرب بذان فرود آمده بودند - زيرا كه منازل عرب بعضى در شهر بودند ، و بعضى بكميدان « 2 » - أبو الصّديم آن را بنا نهاده است ، و منارهء آن در وقت عامل‌شدن يحيىء بن اسحاق « 3 » ، و أمير شدن دكا بنا نهاده‌اند ؛ روز

--> است كه امروزه در ميان مردم قم به نام مسجد امام حسن عسكرى عليه السلام مشهور است ، و در نزديكى بازار شهر قم قرار دارد . « تربت پاكان : 2 / 115 » ، ليكن مرحوم فقيهى معتقد است كه مسجد جامع كنونى قم در محله دروازه رى همان مسجد ساخته أبو الصديم است ( تاريخ مذهبى قم : ص 134 ) . ( 1 ) . احتمالا مقصود از حسن بن محمد ، حسن بن محمد اشعرى است ، كه علّامه مجلسى رحمه اللّه در بحار الأنوار يك روايت تاريخى درباره تاريخ قم از او نقل فرموده است . در « رياض المحدثين : ص 203 ترجمة شماره 187 » آمده است : ( في المجلد الثاني عشر من البحار : ابن قولويه ، عن الكلينى ، عن الحسن بن محمد الاشعرى و محمد بن يحيى و غيرهما ، قالوا : كان احمد بن عبد اللّه بن خاقان على الضياع و الخراج بقم . . . ) . لازم به يادآورى است كه حسن بن محمد بن حسن قمّى از منابع فراوانى در تدوين تاريخ قم استفاده كرده است ، كه گزارش مفصل اين منابع در ( كتاب‌شناسى آثار مربوط به قم : ص 31 - 17 ) آمده است . ( 2 ) . شهر قم كهن و كنونى از دو بخش تشكيل شده است ، كه قم در اصطلاح پيشينيان نام منطقه شرقى و بزرگ‌تر شهر بود كه « ممّجان » يا « منيجان » نيز خوانده مىشده است ، قسمت كوچكتر كه از كميدان در شمال غربى تا نزديك مزديجان در غرب را فرا مىگرفته است ، و يك بارو گرداگرد آن بوده است ، به نام « كميدان » شناخته مىشده ، بنابراين منظور از شهر يا قم در برابر « كميدان » منطقه‌اى وسيع با اين پهنه بوده و رودخانه ، با آنچه از جمر در شمال تا بابلان در جنوب بر دو كنارهء آن بنياد گرديده بود ، ميان آن دو قرار داشته است . نگاه كنيد به ( تربت پاكان : 2 / 115 ) . ( 3 ) . يحيى بن اسحاق در رجب سال 291 هجرى ، از سوى أبو الفضل خراسانى حامد بن العباس ،